Semeı qalasynyń ákimi Ermak Sálimov qalany jylýmen qamtý úshin asa qajetti kásiporyn kómir shyǵaratyn «Qarajyra» JShS-ine arnaıy jumys saparymen baryp qaıtty.
«Qarajyra» JShS-iniń bas dırektory Marǵulan Maqyshevtyń aıtýynsha, kómir qory bar bolǵanmen sońǵy eki aıda ony tasıtyn vagondar múlde jetpeı jatyr. Al qyr astynda qylyshyn súıretip qys tur. «Qarajyradan» qazirde kómir bosatýda eshbir kedergi joq, deıdi bas dırektordyń marketıng jónindegi orynbasary Áset Sydyqov.
-Maýsym aıyna deıin biz kómir jetkizýde toqtaýsyz jumys istegen edik,-dedi bas dırektor Marǵulan Maqyshev,-tek sońǵy eki aıta jyldyq jospardan edáýir qala bastadyq. Eger ótken jyly 7 mln. tonna kómir shyǵarýymyz kerek bolsa, bıyl ol kórsetkish 8 mln tonna shamasynda dep belgilengen. Sońǵy eki aıda vagon jetispeýshiligi saldarynan kómirdi jetkize almaı jatyrmyz. Jyldyq kórsetkishti de oryndaı almaı qalamyz ba dep otyrmyz. Biz sol úshin oblystyq ákimshilikke de shyqtyq. «Qazaqstan Temirjoly» basshylyǵyna da aıttyq. О́skemende ótken jınalysta bizge vagondardy jaqyn arada jetkilikti beremiz dep ýáde berdi. Sonymen eki ese jumys istep, tez arada oryn alyp otyrǵan olqylyqtardyń ornyn toltyramyz dep oılaımyz.
Dırektordyń marketıng jónindegi orynbasary Áset Sydyqovtyń aıtýynsha, qazir qoımada 100 myń tonna kómir daıyn tur. Kómir qazýda tehnıkalar jetkilikti, sebebi ınvestısııalyq baǵdarlama arqyly 9 mıllıard teńgege 6 BelAZ jáne Hitachi ekskavatorlary satylyp alynǵan. Bıyl jyl basynan beri qaraı 7 aı ishinde vagon jetispeýshiligine qaramastan 3 mıllıon 843 myń tonna kómir tıelgen, bul ótken jylmen salystyrǵanda degenmen 860 myń tonnaǵa artyq.
-Iá, bizdiń esimizde, ótken 2017 jyldyń qysynda Semeı qalasy ǵana emes, Qazaqstan boıynsha kómir jetpeı qaldy,-dedi bas dırektordyń marketıng jónindegi orynbasary Áset Sydyqov,-Maıquba, Saryadyr tustarynda kómir shyǵarý jumystary biraz kesheýildedi. Banktegi máselelerge oraı kóptegen kedergileri de shyqty. Sóıtip Soltústik Qazaqstan jáne Ortalyq Qazaqstan aımaqtarynda kómir tapshylyǵy týyndady. Biz sol kezderi 200 myń tonna dep josparlaǵan kommýnaldy sharýashylyqqa arnalǵan kómirdi 800 tonnaǵa artyq tıeýge májbúr boldyq. Soltústik Qazaqstan, Aqmola, Astana, Taldyqorǵan, Almaty barlyǵy kómirge zárý boldy. Sondyqtan báribir de kómir el boıynsha jetpedi. О́tken jyldyń oqıǵalarynan sabaq ala otyryp, ShQO boıynsha jumys shtaby quryldy. Sol shtabtaǵy josparlar boıynsha biz qazir jumys istep jatyrmyz.
Aldaǵy ýaqytta kómirdi aýdan, qalalarǵa jetkizetin kásipkerler baǵany ósirse, olar aıyppul tóleıtin bolmaq. Bul máselemen monopolııaǵa qarsy komıtet aınalyspaqshy. Energetıka basqarmasynyń málimeti boıynsha Qarajyrdan kómir shyǵarylǵanda tonnasy 6200 teńge bolyp belgilengen. О́skemende kómir baǵasy tonnasyna 8800 teńge, áleýmettik baǵa-8300 teńge, al Semeıdegi pýnkttterde 7400 teńge.
Osy tamyz aıynan bastap, «Qarajyra» kómir qoınaýynan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń turmystyq qysqy qajettigi úshin qara altyndy tıeý 68 myń tonnaǵa jetkizilmek. Bul táýligine dep eseptesek 40 vagon kómir, teń jartysy О́skemen qalasynyń qajettiligine ketetin bolmaq. Sondyqtan da oblysty túgel qamtý úshin «Qarajyra» AQ kómir óndirisin 68 myń tonnaǵa arttyramyz deıdi. Al qys maýsymyn tolyqqandy durys ótkizý úshin jalpy ónim 7,6 mln tonnaǵa jetkizilmek.
Bıylǵy jyldyń basynda ShQO ákimdigi, temirjolshylar jáne «Qarajyradaǵy» iri júk tasymalshylary byltyrǵydaı kómir jetispeýshiligi oryn almas úshin aldyn ala jaz maýsymynda shanalaryn saılap, qamdalyp otyrýǵa kelisipti. Sondyqtan 2018-2019 jylǵa arnalǵan qys maýsymynyń otyny durys bolýy úshin qazirden bastap tutynýshylarmen úgit-nasıhat, aqparat jumystary júrgizilgen.
Semeı boıynsha bıyl qysta kómir jetispeýshiligi oryn almaıdy, dedi qala ákimi Ermak Sálimov. Desek te, jyl saıyn kómir baǵasynyń qymbattaýy kórinis berýde.
-Turǵyndar qysta úılerin jylytý úshin kómirdi kimnen satyp alatyndyqtaryna ózderi tańdaý jasaıdy,-dedi qala ákimi Ermak Sálimov,-kómir baǵasy naryq jaǵdaıynda biraz kóteriletin ras. Biraq, biz turǵyndarǵa jaǵdaı jasaýymyz kerek. Halyqqa kómirdi tıimdi baǵada jetkizip beretin kásipkerler de atsalyssa deımiz. Taǵy bir másele, osy ýaqytqa deıin kómir tasyp, jetkizip júrgender kimder, solardy anyqtaý kerek. Alyp-satarlar kómirdi tıep alyp, tym qymbatqa satyp otyrsa bul durys emes. Qala ákimi esebin berý kezinde 14 aýyldyq okrýgti aralap shyqtym. Birde-bir adam kómirdi osylaı alamyz dep jónin aıtyp, aldyma kelmedi.
Iá, kómir elimizge tolyq jetý úshin sońǵy kezder Qaraǵandy, Pavlodar oblystarynan da kelip, áketip jatqandar birli-jarym bolsa da bar eken.
-Biz ótken jyly kómir jetpeı qalǵan kezde baıqaǵanymyz, kómir tıeýge kelgen ár besinshi kólik Pavlodar oblysynan bolyp shyqty, desek te Pavlodarda biz sııaqty kómir óndiretin 8 óndiris orny bar,-deıdi «Qarajyra» AQ-y bas dırektory Marǵulan Maqyshev,-olardyń kómirdi ózderinen emes, bizge kelip tıep áketýlerine bir sebep bar sııaqty. Taldyqorǵan, Almaty, Qaraǵandy júk kólikteri de jıi kelip jatty.
Degenmen olardyń Semeıdiń arzan kómirin tıep alysymen aryǵaraı qaı baǵada satatyndyǵyn eshkim tekserip jatpasa kerek. Aıta ketý kerek, búginde Qazaqstannyń qara altynyna qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan alys-jaqyn shetelder de bar eken. Mamandardyń aıtýynsha, Fınlıandııa, Japonııa elderi de, Ońtústik-Shyǵys Azııa da kómir satyp alýǵa nıetti. Bul tusta eksport jandanaıyn dep-aq tur.
Eýropa elderin de bizdiń kómirdiń arzandyǵy jáne sapasy qyzyqtyryp otyr. 2016 jyly «Qarajyra» AQ-y 5,9 mln tonna óndirse, 2017 jyly 6,8 mln tonna kómir óndirgen. Jyl saıyn kórsetkish artyp otyr. Suranys ta óte joǵary. Joba boıynsha táýligine 17 myń tonna kómir tıeý kerek bolsa, qystyń sýyq kezderi bul 23 myń tonnaǵa jetedi eken. Jer qoınaýyndaǵy kómir qory shamamen mıllıard tonna kóleminde. «Qarajyra» seriktestigi ShQO, Jezqazǵan, Almaty oblystarynyń iri energetıkalyq kásiporyndaryn kómirmen qamtıdy. Sondaı-aq, Semeı kómiri Qostanaı, Petropavl, Aqtóbe oblystarynyń kásporyndaryna da jetkiziledi. Jáne kómir kóleminiń eń kóbi Shyǵys Qazaqstan oblysy turǵyndarynyń kommýnaldy turmysyna jumsalady, bul jylyna 1 mln tonna eken. Oblystyń Tarbaǵataı, Úrjar sııaqty keıbir aýdandaryna jetkiziletin kómir baǵasynyń quny edáýir qymbat bolsa kerek. Aldaǵy ýaqytta bul baǵa máselesi de nazarǵa alynatyn boldy.
Raýshan QABJANQYZY,
Semeı
